Тӧрӧлис Россия Федерациязы телекейде, баштапкызында, јериниҥ кемиле (17 125 191 экче километр, јерде 18 ле сууда 7 кыйуларыныҥ текши кеми 60 933 километр), экинчизинде, јериниҥ бӱдӱмиле (арктические пустыни, тундра, лесотундра, тайга, лесная зона, лесостепи, степи, полупустыни ле субтропическая зона деп адалган ар-бӱткендик зоналар кирет, эҥ бийик кыры Эльбрус – 5642 метр, эҥ јабыс ойыгы Каспий талай – -28 метр), ӱчинчизинде, калыктарыныҥ тоозыла (2010 јылда болгон калганчы тооалышта 142 калык (этнос) ло 40 ук (субэтнос) темдектеткен) аҥыланат. Россия Федерациязыныҥ ороон, эл тӧзӧгӧн, эҥ јаан, эҥ кӧп калыгы орустар болот (111 миллионноҥ ажыра кижи), олор ороонныҥ текши албатызыныҥ 77,71 проценти. Башка-башка јерлерде јаткан башка-башка калыктарды јаҥыс эдип бириктирип, бир ороондо јуртадары ойын эмес болгоны јарт. Бӱгӱн Россияныҥ федерация болуп турган шылтагы шак мында болгоны база јарттаҥ јарт. Бӱгӱнги Россия Федерациязы текши тооло 85 субъекттердеҥ турат...

Орооныстыҥ Конституциязыныҥ 5-чи статьязыныҥ 1-чи пунктында "Россия Федерациязы республикалардаҥ, крайлардаҥ, областьтардаҥ, федерал кемдӱ калалардаҥ, автоном областьтаҥ, автоном округтардаҥ – Россия Федерациязыныҥ теҥ-тай тапту субъекттеринеҥ турат" деп айдылат. Ол ок ӧйдӧ 2-чи пунктта "республикада (государстводо) бойыныҥ конституциязы ла јасактары бар, крайларда, областьтарда, федерал кемдӱ калаларда, автоном областьта, автоном округтарда бойыныҥ уставтары ла јасактары бар" деп темдектелген. 2-чи пункттагы "республика", "государство", "конституция" деген сӧс-оҥдомолдор 1-чи пункттагы Россия Федерациязыныҥ субъекттери теҥ-тай тапту дегенине келишпейт. Бистеги ошкош республикаларды телекейде "национально-государственные образования" деп адайдылар. Оныҥ да учун ол ок 5-чи статьяныҥ 3-чи пунктында "Россия Федерациязыныҥ федерал сайламазы Россия Федерациязыныҥ калыктарыныҥ теҥ-тай табына (равноправие) ла бойлоры аайланарына (самоопределение) тӧзӧлгӧлӧнӧт" деп јетирилет. Бӱгӱнги орус тилдеги "область" ла "край" деген сӧс-оҥдомолдордыҥ этимологиязын шиҥдезебис, олор озогы орус тилдиҥ "власть", "волость" ло "окраина",  "украина" деген сӧстӧринеҥ таркаган. Россия Федерациязыныҥ 46 областьтарыныҥ, 9 крайларыныҥ, ла 3 федерал кемдӱ калаларыныҥ јаан калыгы орустар болот. Темдектезе, орустар Москвада (Россия Федерациязыныҥ тӧс калазы) 86,33 процент, Санкт-Петербургта (Российский Империяныҥ тӧс калазы болгон) 79,10 процент, Севастопольдо ("Город-Герой", Россия Федерациязыныҥ Кара талайдагы флодыныҥ баш јуучыл базазы) 77,07 процент болот.

22 республикаларды (государстволорды) алзабыс, 20 республиканыҥ аттары олордыҥ тун калыктарыныҥ аттарыла аташ болгоны, бу тун калыктарга национально-государственный чыду берилгенин керелейт. Олордоҥ башкаланып турган эки республика – Дагестан ла Крым. Дагестан элдеҥ ле озо эҥ кӧп калыкту республика болгоныла аҥылу. Темдектезе, Дагестанда тун калыктардыҥ (этнос) ла бу калыктарга кирип турган уктардыҥ (субэтнос) текши тоозы – 25, олордыҥ эҥ кӧптӧри аварлар – 29,2, даргиндер – 16,9, кумыктар – 14,8, лезгиндер – 13,2, лактар – 5,5 проценттердеҥ болот. Дагестанныҥ албатызы керегинде республиканыҥ Конституциязыныҥ 5-чи статьязында "Республика Дагестан основана на единстве равноправных народов Дагестана, единой и неделимой для всех дагестанцев Родине. Действия, нарушающие мирную совместную жизнь народов Дагестана, являются антиконституционными" деп, 11-чи статьязында "государственными языками Республики Дагестан являются русский язык и языки народов Дагестана" деп айдылат. Крым Республика дезе Россия Федерациязына 2014 јылда кирген ле ол ло јылда алынган Конституциязыныҥ преамбулазында "стремясь защитить и гарантировать равные права и свободы человека независимо от расы, цвета кожи, пола, языка и религии, национального или социального происхождения и политических убеждений, имея целью сохранить многообразие и самобытность национальных культур, исторически сложившихся на территории республики, обеспечить их равноправное развитие и взаимообогащение" деп, 10-чы статьяныҥ 1-чи пунктында "государственными языками Республики Крым являются русский, украинский и крымско-татарский языки" деп айдылган.

Еврей автоном область Россия ичинде сок јаҥыс мындый субъект болуп јат. Автоном областьтыҥ тун калыгы еврейлер керегинде субъекттиҥ Уставында бир ле катап 6-чы статьяныҥ 2-чи пунктында "в области создаются условия для сохранения, изучения и развития языков еврейского народа и других народов, проживающих на территории области" деп айдылган. Еврейлер бӱгӱн областьтыҥ текши албатызыныҥ 1 ле проценти болот. Шак ла тун калыктыҥ тоозы ас болгоны учун Еврей автоном область 1991 јылда Адыгей, Горно-Алтайский, Карачаево-Черкесский ле Хакасский автоном областьтар чылап, национально-государственный чыду алып болбогон ло Хабаровский крайдаҥ јӱк ле 1993 јылда чыккан.

Орооныстыҥ Конституциязында темдектелген 4 автономный округтарды алзабыс, 17 јыл кайра олордыҥ тоозы 10 болгон. Је 2003-2008 јылдарда Россия Федерациязында "укрупнение регионов" деп адалган политика ӧткӱрилип, Пермский область – Коми-Пермяцкий автономный округты, Иркутский область – Усть-Ордынский Бурятский автономный округты, Камчатский область – Корякский автономный округты, Читинский область – Агинский Бурятский автономный округты, Красноярский край – Таймырский ле Эвенкийский автономный округтарды бойлорына кожуп алгандар. Автономный округтарды јоголтор политика эмдиге токтобогон. Быјыл јаан изӱ айдыҥ бажында болгон ӱнбериштерде Конституцияга эдилген јаҥыртуларды јӧмӧбӧгӧн сок јаҥыс субъект Ненецкий автономный округ болгон: явка – 56,76 процент, за – 43,78 процент, против – 55,25 процент. Ненецкий автономный округтыҥ ӱнбереечилери элдеҥ ле озо кичӱ тӧрӧлин Архангельский областька бириктирерине удурлашкандар. Кремль эки субъекттиҥ губернаторлорыныҥ (Александр Цыбульский ле Юрий Бездудный) болужыла округты крайга ӱнбериш ажыра кийдиргежин, Ненецкий автономный округтыҥ албаты-јоныныҥ јадын-јӱрӱми кезем уйадажа берерин ӱнбереечилер јарт оҥдогылап јат.

Кремль ле Алтай Республика ортодо ӧткӱрилген федерал колбуларды алзабыс, 1990 јылдыҥ тулаан айыныҥ 13-чи кӱнинде Горно-Алтайский облисполком элбедилген јуун ӧткӱрип, федерал јаҥдарга автоном областьтыҥ административно-правовой чыдузын кӧдӱрзин ле Горно-Алтайский автоном областьты Алтайский крайдаҥ чыгарзын деп баштанган. 1990 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 20-чи кӱнинде Горно-Алтайский облисполком Алтайский крайдыҥ башчыларына область крайдаҥ чыгып јатканын окылу угускан. 1990 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 25-чи кӱнинде Горно-Алтайский автоном областьтыҥ албаты депутаттарыныҥ Совединиҥ XXI созывы ӱчинчи сессиязын ӧткӱрип, Горно-Алтайский Автономный Советский Социалистический Республиканыҥ государственный суверенитеди керегинде Декларация јарлаган. 1990 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 15-чи кӱнинде РСФСР-дыҥ албаты депутаттарыныҥ II съезди ороонныҥ Конституциязыныҥ 82-чи статьязына кубулта эдип, Адыгей, Горно-Алтайский, Карачаево-Черкесский ле Хакасский автоном областьтарды Краснодарский, Алтайский, Ставропольский ле Красноярский крайлардаҥ чыгарган. 1991 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде ороонныҥ албаты депутаттары федеративный колбуларды јарандырары аайынча јасак јарадып, Адыгей, Горно-Алтайский, Карачаево-Черкесский ле Хакасский автоном областьтарды республикалар кемине кӧдӱрген. Је 2003 јылда Россия Федерациязында "укрупнение регионов" деп адалган политика башталып, автоном округтарды јоголторы кидим ӧдӱп турарда, Алтай Республиканы Алтайский крайга кожоры аайынча иш база башталган. Бу ишти эҥ ле эрчимдӱ Сибир федерал округында президенттиҥ чыгартылу кижизи Анатолий Квашнин ле Алтай крайдыҥ албаты депутаттарыныҥ Совединиҥ јааны Александр Назарчук ӧткӱргендер. Эки субъектти бириктирер јакылта кайдаҥ чыгып турганын Назарчук "Когда я был у президента, передо мной был на приеме тогдашний глава Республики Алтай Михаил Лапшин, и президент ставил перед ним вопрос об объединении. В Администрации президента есть негласный план работать с представительными органами Республики Алтай и Алтайского края, чтобы обозначить референдум по поводу объединения" деп садып ийген эди. Республикада буларга удура эҥ тыҥ ветеран Владимир Петров иштеген. Ол кыска ӧйгӧ "За Республику" деп јондык биригӱ тӧзӧп, албаты-јонды бойына тартып, 2006 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 31-чи кӱнинде Горно-Алтайскта 5 муҥнаҥ ажыра кижилер турушкан митинг ӧткӱрген. Митингке республиканыҥ бастыра аймактарынаҥ келген алтай, орус, казах туружаачылардыҥ колдорында "Республика – наше будущее", "Квашнин – руки прочь от республики", "Назарчук – ноль, Алтай – вечен", "Белеков, ни шагу назад!", "Нет объединению", "Завьялов, Агеев – троянские лошади в горах Алтая" деп бичилген транспаранттар болгон. Шак ла бу митингтиҥ кийнинеҥ Кремльдиҥ республиканы крайга кожор кычыгы токтогон.

Кремльдиҥ республикага ууламјылаган экономикалык политиказына комыдал јок. Темдектезе, федерал јаҥдар "Алтайская Долина" аҥылу экономикалык зонага ла "Манжерок" туу-чаналык комплекске акчаларды миллиард салковойлорло берген. Олордыҥ тӧс амадузы Алтай Республикада "элитный" туризм ачары болгон. Је Александр Бердниковтыҥ башкарузы бу ишти аайлу-башту апарып болбоды, акчаларын уурдады... Республиканыҥ тӧс ижи болгон јурт ээлемди алзабыс, калганчы јылдарда Государственный Дума бу ууламјыда талдама иштеп, 2020-2025 јылдарда јурт јерлердиҥ ӧзӱмине 2 триллион 300 миллиард салковой акча чыгарыларын јеткилдеген.  Је быјыл республикага бу акчалардаҥ јаан акча келген деген табыш угулбады, айдарда, республикан башкару, јурт ээлем министерство, аймактардыҥ јаандары бу јанынаҥ эрчимдӱ иштебейдилер?.. Кремльдиҥ субъекттерге ууламјылаган политикалык алтамдарын кӧрзӧбис, олордыҥ каршузы кадровый суракта јарт кӧрӱлет. Темдектезе, республиканыҥ башчызына кандидаттарды Кремль кӧстӧп турганы оҥдошпосторго экелет. Элдеҥ ле озо олор бу кӧстӧштӧрдӧ кандый кӱӱн-санаала, кӧрӱм-шӱӱлтеле башкарынып турганы јарт эмес. Кремльдиҥ кадровый политиказында јастыралар болуп турганын Бердниковтыҥ 13 јыл башкартузы керелейт. Бойы ченемел јок ло башкарузы уурчы учун республиканыҥ экономиказы ӧзӱм алынып болбоды, канча кире инвестициялар кара јерге барды. Экинчизинде, бӱгӱнги федерал ла республикан јасактарла республиканыҥ башчызыныҥ талдаштарына кандидат бойы туружар аргазы јок: баштапкызында самовыдвижение јок, экинчизинде, муниципал фильтрди ӧдӧр арга јок. Темдектезе, 2014 лӧ 2019 јылдарда алтай кандидат талдаштарга туружып болбоды.

Федерация Соведине сенаторлор кӧстӧӧри ле Государственный Думага депутат тудары база јаан проблема болуп калды. Кижи сананза, Федерация Соведине республикадаҥ эки сенатор кӧстӧлип турганы, оноор орус та, алтай да укту кижилер ийерге јарамыкту болгодый. Је јӱрӱмде онойдо келишпей јат: 2001 јылдаҥ бери Федерация Совединде су-алтай кижи сенатор болбоды. Государственный Думаны алар болзо, республика бӱгӱн бу јаҥда эки депутатту, экӱлези – алтайлар. 1995 јылда база мындый ок айалга, је эки орус депутат, Семен Зубакин ле Виктор Ромашкин, болгылаган эди. 2011-2016 јылдарда бир де депутат јок јӱрген эдис. 2016 јылда Родион Букачаков ло Иван Белеков Госдумага ӧткӱлей бергенинде "Единая Россияныҥ" камааны јаан ла алтайларга јарамыкту болгон. Эзенде Госдумага талдаштар болзо, јаҥныҥ партиязы бойын канайда тудунары, кандый кандидаттар чыгарары эмди тургуза јарт јок. Оныҥ учун "Единая Россияныҥ" Москвадагы ла Улалудагы башчылары эки калыкты оҥдошпосторго экелбес эттире – Госдуманыҥ бир мандатту округын ла партийный списогын – алтайларга ла орустарга теҥ-тай ӱлеп болгой не" деген сурак турат...

Госдуманыҥ 2021 јылда болотон талдаштары керегинде санаа-шӱӱлтелер, кӧрӱм-турумдар келер бичимелдердиҥ темазы болзын.

 С.Танытпасов     

 


ФЕДЕРАЦИЯЛЫК КОЛБУЛАР

 

Тӧрӧлис Россия Федерациязы телекейде, баштапкызында, јериниҥ кемиле (17 125 191 экче километр, јерде 18 ле сууда 7 кыйуларыныҥ текши кеми 60 933 километр), экинчизинде, јериниҥ бӱдӱмиле (арктические пустыни, тундра, лесотундра, тайга, лесная зона, лесостепи, степи, полупустыни ле субтропическая зона деп адалган ар-бӱткендик зоналар кирет, эҥ бийик кыры Эльбрус – 5642 метр, эҥ јабыс ойыгы Каспий талай – -28 метр), ӱчинчизинде, калыктарыныҥ тоозыла (2010 јылда болгон калганчы тооалышта 142 калык (этнос) ло 40 ук (субэтнос) темдектеткен) аҥыланат. Россия Федерациязыныҥ ороон, эл тӧзӧгӧн, эҥ јаан, эҥ кӧп калыгы орустар болот (111 миллионноҥ ажыра кижи), олор ороонныҥ текши албатызыныҥ 77,71 проценти. Башка-башка јерлерде јаткан башка-башка калыктарды јаҥыс эдип бириктирип, бир ороондо јуртадары ойын эмес болгоны јарт. Бӱгӱн Россияныҥ федерация болуп турган шылтагы шак мында болгоны база јарттаҥ јарт. Бӱгӱнги Россия Федерациязы текши тооло 85 субъекттердеҥ турат...

Орооныстыҥ Конституциязыныҥ 5-чи статьязыныҥ 1-чи пунктында "Россия Федерациязы республикалардаҥ, крайлардаҥ, областьтардаҥ, федерал кемдӱ калалардаҥ, автоном областьтаҥ, автоном округтардаҥ – Россия Федерациязыныҥ теҥ-тай тапту субъекттеринеҥ турат" деп айдылат. Ол ок ӧйдӧ 2-чи пунктта "республикада (государстводо) бойыныҥ конституциязы ла јасактары бар, крайларда, областьтарда, федерал кемдӱ калаларда, автоном областьта, автоном округтарда бойыныҥ уставтары ла јасактары бар" деп темдектелген. 2-чи пункттагы "республика", "государство", "конституция" деген сӧс-оҥдомолдор 1-чи пункттагы Россия Федерациязыныҥ субъекттери теҥ-тай тапту дегенине келишпейт. Бистеги ошкош республикаларды телекейде "национально-государственные образования" деп адайдылар. Оныҥ да учун ол ок 5-чи статьяныҥ 3-чи пунктында "Россия Федерациязыныҥ федерал сайламазы Россия Федерациязыныҥ калыктарыныҥ теҥ-тай табына (равноправие) ла бойлоры аайланарына (самоопределение) тӧзӧлгӧлӧнӧт" деп јетирилет. Бӱгӱнги орус тилдеги "область" ла "край" деген сӧс-оҥдомолдордыҥ этимологиязын шиҥдезебис, олор озогы орус тилдиҥ "власть", "волость" ло "окраина",  "украина" деген сӧстӧринеҥ таркаган. Россия Федерациязыныҥ 46 областьтарыныҥ, 9 крайларыныҥ, ла 3 федерал кемдӱ калаларыныҥ јаан калыгы орустар болот. Темдектезе, орустар Москвада (Россия Федерациязыныҥ тӧс калазы) 86,33 процент, Санкт-Петербургта (Российский Империяныҥ тӧс калазы болгон) 79,10 процент, Севастопольдо ("Город-Герой", Россия Федерациязыныҥ Кара талайдагы флодыныҥ баш јуучыл базазы) 77,07 процент болот.

22 республикаларды (государстволорды) алзабыс, 20 республиканыҥ аттары олордыҥ тун калыктарыныҥ аттарыла аташ болгоны, бу тун калыктарга национально-государственный чыду берилгенин керелейт. Олордоҥ башкаланып турган эки республика – Дагестан ла Крым. Дагестан элдеҥ ле озо эҥ кӧп калыкту республика болгоныла аҥылу. Темдектезе, Дагестанда тун калыктардыҥ (этнос) ла бу калыктарга кирип турган уктардыҥ (субэтнос) текши тоозы – 25, олордыҥ эҥ кӧптӧри аварлар – 29,2, даргиндер – 16,9, кумыктар – 14,8, лезгиндер – 13,2, лактар – 5,5 проценттердеҥ болот. Дагестанныҥ албатызы керегинде республиканыҥ Конституциязыныҥ 5-чи статьязында "Республика Дагестан основана на единстве равноправных народов Дагестана, единой и неделимой для всех дагестанцев Родине. Действия, нарушающие мирную совместную жизнь народов Дагестана, являются антиконституционными" деп, 11-чи статьязында "государственными языками Республики Дагестан являются русский язык и языки народов Дагестана" деп айдылат. Крым Республика дезе Россия Федерациязына 2014 јылда кирген ле ол ло јылда алынган Конституциязыныҥ преамбулазында "стремясь защитить и гарантировать равные права и свободы человека независимо от расы, цвета кожи, пола, языка и религии, национального или социального происхождения и политических убеждений, имея целью сохранить многообразие и самобытность национальных культур, исторически сложившихся на территории республики, обеспечить их равноправное развитие и взаимообогащение" деп, 10-чы статьяныҥ 1-чи пунктында "государственными языками Республики Крым являются русский, украинский и крымско-татарский языки" деп айдылган.

Еврей автоном область Россия ичинде сок јаҥыс мындый субъект болуп јат. Автоном областьтыҥ тун калыгы еврейлер керегинде субъекттиҥ Уставында бир ле катап 6-чы статьяныҥ 2-чи пунктында "в области создаются условия для сохранения, изучения и развития языков еврейского народа и других народов, проживающих на территории области" деп айдылган. Еврейлер бӱгӱн областьтыҥ текши албатызыныҥ 1 ле проценти болот. Шак ла тун калыктыҥ тоозы ас болгоны учун Еврей автоном область 1991 јылда Адыгей, Горно-Алтайский, Карачаево-Черкесский ле Хакасский автоном областьтар чылап, национально-государственный чыду алып болбогон ло Хабаровский крайдаҥ јӱк ле 1993 јылда чыккан.

Орооныстыҥ Конституциязында темдектелген 4 автономный округтарды алзабыс, 17 јыл кайра олордыҥ тоозы 10 болгон. Је 2003-2008 јылдарда Россия Федерациязында "укрупнение регионов" деп адалган политика ӧткӱрилип, Пермский область – Коми-Пермяцкий автономный округты, Иркутский область – Усть-Ордынский Бурятский автономный округты, Камчатский область – Корякский автономный округты, Читинский область – Агинский Бурятский автономный округты, Красноярский край – Таймырский ле Эвенкийский автономный округтарды бойлорына кожуп алгандар. Автономный округтарды јоголтор политика эмдиге токтобогон. Быјыл јаан изӱ айдыҥ бажында болгон ӱнбериштерде Конституцияга эдилген јаҥыртуларды јӧмӧбӧгӧн сок јаҥыс субъект Ненецкий автономный округ болгон: явка – 56,76 процент, за – 43,78 процент, против – 55,25 процент. Ненецкий автономный округтыҥ ӱнбереечилери элдеҥ ле озо кичӱ тӧрӧлин Архангельский областька бириктирерине удурлашкандар. Кремль эки субъекттиҥ губернаторлорыныҥ (Александр Цыбульский ле Юрий Бездудный) болужыла округты крайга ӱнбериш ажыра кийдиргежин, Ненецкий автономный округтыҥ албаты-јоныныҥ јадын-јӱрӱми кезем уйадажа берерин ӱнбереечилер јарт оҥдогылап јат.

Кремль ле Алтай Республика ортодо ӧткӱрилген федерал колбуларды алзабыс, 1990 јылдыҥ тулаан айыныҥ 13-чи кӱнинде Горно-Алтайский облисполком элбедилген јуун ӧткӱрип, федерал јаҥдарга автоном областьтыҥ административно-правовой чыдузын кӧдӱрзин ле Горно-Алтайский автоном областьты Алтайский крайдаҥ чыгарзын деп баштанган. 1990 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 20-чи кӱнинде Горно-Алтайский облисполком Алтайский крайдыҥ башчыларына область крайдаҥ чыгып јатканын окылу угускан. 1990 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 25-чи кӱнинде Горно-Алтайский автоном областьтыҥ албаты депутаттарыныҥ Совединиҥ XXI созывы ӱчинчи сессиязын ӧткӱрип, Горно-Алтайский Автономный Советский Социалистический Республиканыҥ государственный суверенитеди керегинде Декларация јарлаган. 1990 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 15-чи кӱнинде РСФСР-дыҥ албаты депутаттарыныҥ II съезди ороонныҥ Конституциязыныҥ 82-чи статьязына кубулта эдип, Адыгей, Горно-Алтайский, Карачаево-Черкесский ле Хакасский автоном областьтарды Краснодарский, Алтайский, Ставропольский ле Красноярский крайлардаҥ чыгарган. 1991 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде ороонныҥ албаты депутаттары федеративный колбуларды јарандырары аайынча јасак јарадып, Адыгей, Горно-Алтайский, Карачаево-Черкесский ле Хакасский автоном областьтарды республикалар кемине кӧдӱрген. Је 2003 јылда Россия Федерациязында "укрупнение регионов" деп адалган политика башталып, автоном округтарды јоголторы кидим ӧдӱп турарда, Алтай Республиканы Алтайский крайга кожоры аайынча иш база башталган. Бу ишти эҥ ле эрчимдӱ Сибир федерал округында президенттиҥ чыгартылу кижизи Анатолий Квашнин ле Алтай крайдыҥ албаты депутаттарыныҥ Совединиҥ јааны Александр Назарчук ӧткӱргендер. Эки субъектти бириктирер јакылта кайдаҥ чыгып турганын Назарчук "Когда я был у президента, передо мной был на приеме тогдашний глава Республики Алтай Михаил Лапшин, и президент ставил перед ним вопрос об объединении. В Администрации президента есть негласный план работать с представительными органами Республики Алтай и Алтайского края, чтобы обозначить референдум по поводу объединения" деп садып ийген эди. Республикада буларга удура эҥ тыҥ ветеран Владимир Петров иштеген. Ол кыска ӧйгӧ "За Республику" деп јондык биригӱ тӧзӧп, албаты-јонды бойына тартып, 2006 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 31-чи кӱнинде Горно-Алтайскта 5 муҥнаҥ ажыра кижилер турушкан митинг ӧткӱрген. Митингке республиканыҥ бастыра аймактарынаҥ келген алтай, орус, казах туружаачылардыҥ колдорында "Республика – наше будущее", "Квашнин – руки прочь от республики", "Назарчук – ноль, Алтай – вечен", "Белеков, ни шагу назад!", "Нет объединению", "Завьялов, Агеев – троянские лошади в горах Алтая" деп бичилген транспаранттар болгон. Шак ла бу митингтиҥ кийнинеҥ Кремльдиҥ республиканы крайга кожор кычыгы токтогон.

Кремльдиҥ республикага ууламјылаган экономикалык политиказына комыдал јок. Темдектезе, федерал јаҥдар "Алтайская Долина" аҥылу экономикалык зонага ла "Манжерок" туу-чаналык комплекске акчаларды миллиард салковойлорло берген. Олордыҥ тӧс амадузы Алтай Республикада "элитный" туризм ачары болгон. Је Александр Бердниковтыҥ башкарузы бу ишти аайлу-башту апарып болбоды, акчаларын уурдады... Республиканыҥ тӧс ижи болгон јурт ээлемди алзабыс, калганчы јылдарда Государственный Дума бу ууламјыда талдама иштеп, 2020-2025 јылдарда јурт јерлердиҥ ӧзӱмине 2 триллион 300 миллиард салковой акча чыгарыларын јеткилдеген.  Је быјыл республикага бу акчалардаҥ јаан акча келген деген табыш угулбады, айдарда, республикан башкару, јурт ээлем министерство, аймактардыҥ јаандары бу јанынаҥ эрчимдӱ иштебейдилер?.. Кремльдиҥ субъекттерге ууламјылаган политикалык алтамдарын кӧрзӧбис, олордыҥ каршузы кадровый суракта јарт кӧрӱлет. Темдектезе, республиканыҥ башчызына кандидаттарды Кремль кӧстӧп турганы оҥдошпосторго экелет. Элдеҥ ле озо олор бу кӧстӧштӧрдӧ кандый кӱӱн-санаала, кӧрӱм-шӱӱлтеле башкарынып турганы јарт эмес. Кремльдиҥ кадровый политиказында јастыралар болуп турганын Бердниковтыҥ 13 јыл башкартузы керелейт. Бойы ченемел јок ло башкарузы уурчы учун республиканыҥ экономиказы ӧзӱм алынып болбоды, канча кире инвестициялар кара јерге барды. Экинчизинде, бӱгӱнги федерал ла республикан јасактарла республиканыҥ башчызыныҥ талдаштарына кандидат бойы туружар аргазы јок: баштапкызында самовыдвижение јок, экинчизинде, муниципал фильтрди ӧдӧр арга јок. Темдектезе, 2014 лӧ 2019 јылдарда алтай кандидат талдаштарга туружып болбоды.

Федерация Соведине сенаторлор кӧстӧӧри ле Государственный Думага депутат тудары база јаан проблема болуп калды. Кижи сананза, Федерация Соведине республикадаҥ эки сенатор кӧстӧлип турганы, оноор орус та, алтай да укту кижилер ийерге јарамыкту болгодый. Је јӱрӱмде онойдо келишпей јат: 2001 јылдаҥ бери Федерация Совединде су-алтай кижи сенатор болбоды. Государственный Думаны алар болзо, республика бӱгӱн бу јаҥда эки депутатту, экӱлези – алтайлар. 1995 јылда база мындый ок айалга, је эки орус депутат, Семен Зубакин ле Виктор Ромашкин, болгылаган эди. 2011-2016 јылдарда бир де депутат јок јӱрген эдис. 2016 јылда Родион Букачаков ло Иван Белеков Госдумага ӧткӱлей бергенинде "Единая Россияныҥ" камааны јаан ла алтайларга јарамыкту болгон. Эзенде Госдумага талдаштар болзо, јаҥныҥ партиязы бойын канайда тудунары, кандый кандидаттар чыгарары эмди тургуза јарт јок. Оныҥ учун "Единая Россияныҥ" Москвадагы ла Улалудагы башчылары эки калыкты оҥдошпосторго экелбес эттире – Госдуманыҥ бир мандатту округын ла партийный списогын – алтайларга ла орустарга теҥ-тай ӱлеп болгой не" деген сурак турат...

Госдуманыҥ 2021 јылда болотон талдаштары керегинде санаа-шӱӱлтелер, кӧрӱм-турумдар келер бичимелдердиҥ темазы болзын.

 С.Танытпасов     

 

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 5.00 (2 голосов)